<< عاشورا یک حادثه نیست، یک درس است. >> مقام معظم رهبری ( دامت برکاته )

تنها خواندن مداوم یک درس نمی تواند ما را در آن درس متبحر سازد، تنها زمانی در یک درس موفق می شویم که آن را از ابعاد مختلف نگریسته و مطالعه کنیم؛ بر همین اساس قصد داریم این درس بزرگ را از زاویه ای متفاوت بنگریم.

قیام حسین بن علی (ع)، قیامی است بر اساس تفکر الهی و در واقع کاری را که امام حسین (ع) نیمه تمام گذاشت و نتوانست خود را به کوفه برساند توسط امام زمان (عج) تکمیل می شود و ایشان کوفه را مرکز حکومت خود قرار می دهند.

همچنین قیام امام حسین (ع) در آن زمان عراق و مناطق اطراف آن را تحت تاثیر قرار داد و قیام امام زمان (عج) ابعادی جهانی دارد.

در روز عاشورا، هزاران فرشته برای کمک به سالار شهیدان، حسین بن علی (ع) منتظر رخصت ایشان بودند اما امام به آنها اجازه همیاری نداد، همان فرشته ها در روزی که ندای انا بقیة الله در جهان شوری بر پا می کند به یاری مهدی موعود (عج) می شتابند و ایشان را یاری می کنند.

در یک کلام می توان گفت که حضرت مهدی (عج) ادامه امام حسین (ع) و انتظار ادامه عاشورا می باشد.

متن زیر برگرفته شده از كتاب فرهنگ عاشورا می باشد كه در واقع درباره نقش عاشورا در انقلاب اسلامی صحبت نموده است و ما در پایان نگاهی هم به نقش عاشورا در بیداری اسلامی نموده ایم.

نهضت عاشورا به لحاظ ماهیت اسلام خواهى،اصلاح طلبى و ظلم ستیزى‏اش،همواره الهامبخش انقلابیون و حركتهاى اصلاحى بوده است.انقلاب اسلامى ایران نیز ازآن سرچشمهسیراب شد و از محتواى عاشورا الهام گرفت.این الهام گیرى هم از سوى‏رهبر انقلاب بود،هماز ناحیه مردم.شرایط سیاسى و اجتماعى ایران قبل از انقلاب،شبیه‏دوران بنى امیه بود.فسادو ظلم حاكمیت داشت،اسلام در حال نابودى بود،تبلیغات ضداسلامى در اختیار طاغوت بود،ابتذال فرهنگى و غربزدگى،معروف شدن منكر،منكرشدن معروف،به زندان افتادن آزادمردان،حیف و میل بیت المال در راه عیاشیهاى‏طاغوت،همه شرایطى را به وجود آورده بودكه اصلاحى عمیق را مى‏طلبید.تا زور بعنوان‏عامل استقرار حكومت نفى شود و معیارها حاكمگردد.

امام امت‏«ره‏»،با الهام از عاشورا،روح حماسه و غیرت دینى را در مردم دمید،به‏حكومتاسلامى و حاكمیت ارزشهاى قرآنى فرا خواند،مفاسد رژیم طاغوت را برشمردو در دورانتبعید هم از این راه دست بر نداشت.مردم،مبارزات خود را بر ضد یزید زمانه‏مى‏دانستند و ازتبیین مفاسد معاویه،یزید،ابن زیاد و...ذهنها به مفاسد و مظالم طاغوتیان‏منتقل مى‏شد.مجالس محرم،منبرها،وعظها،نوحه‏ها رنگ و حال و هواى سیاسى وانقلابى گرفت.حتىشعارهاى مردم در راهپیماییهاى ضد طاغوتى،پیوند انقلاب وعاشورا را مى‏رساند(رهبر ماخمینیه،نهضت ما حسینیه).عاشورا محور بسیج مردم وشور گسترى بر ضد طاغوت شد.عنصر شهادت به مبارزه مردم جان و روح بخشید.

خانواده‏ها شهداى خود را به فرمان حسین زمان و محشور با شهداى كربلا مى‏دانستند.

امام امت،در سخنرانیهایش و نیز در مصاحبه‏ها،مشروعیت‏حكومت‏شاه را زیر سؤال بردوخواستار تشكیل حكومت اسلامى بود.آنگونه كه سید الشهدا«ع‏»نیز با امتناع از بیعت،لافت‏یزید را نامشروع و غاصبانه دانست.نگرش سیاسى به حادثه كربلا و درس‏آموزى از قیامعاشورا،سر لوحه دعوت امام خمینى و همفكران او بود و اعلام اینكه همه‏جا كربلا و هر روزعاشوراست،تاكیدى بر این برداشت بود.قتل عام 15 خرداد،گرچه‏بظاهر سركوب نهضت امامبود،اما خونهاى شهدا و افشاگریها و مبارزات بعدى،اذهان رابراى یك انقلاب آماده ساخت.عاشوراى حسینى هم در ظاهر،با شهادت امام و یارانش‏به پایان رسید،ولى همان حادثه،بذرتحركها و بیدارگریهاى عظیمى را افشاند و به بارنشست.امام امت،با توجه به قدرت جذب،الهام،سازماندهى و شور آفرینى كربلا وعزاداریهاى ایام محرم و دسته‏هاى عزادارى،این سنتدیرین را بشدت،حمایت كرد.

همچنانكه خطابه امام خمینى در 15 خرداد(12 محرم)آغاز این نهضت بود،راهپیماییهاى‏تاسوعا و عاشورا نیز در آخرین سال حكومت رژیم پهلوى،ضربه نهایى را بر آن زد.امام‏تاكید داشت كه روحانیون و خطبا،حد اعلاى استفاده را از منابر حسینى در ماه محرموصفر داشته باشند.بهره‏هایى كه عاشوراى حسینى به پیروزى انقلاب رساند،فراوان بود.

به تعبیر امام امت:«اگر قیام حضرت سید الشهدا«ع‏»نبود،امروز ما هم نمى‏توانستیمپیروزشویم.» (1) «واقعه عظیم عاشورا از 61 هجرى تا خرداد 61 و از آن تا قیام عالمى بقیةالله‏ارواحنا لمقدمه الفداء،در هر مقطع انقلاب ساز است.»(2)

عاشورا و جبهه‏ها :پس ازپیروزى انقلاب نیز،آنچه ملت را در مقابل استكبار جهانى،مقاوم و بى باك ساخت و امتانقلابى و رهبرى انقلاب،تن به سازش ندادند،همان درس‏عزتى بود كه از«هیهات منا الذله‏»اباعبد الله آموخته بودند و آنچه كه در سالهاى دفاع‏مقدس،جبهه‏ها را گرم نگه مى‏داشت و سیلنیروى عظیم انسانى به جبهه‏ها سرازیرمى‏شد و فتح الفتوح‏ها مى‏آفرید،درسهاى آموخته ازكربلا و مكتب شهادت بود.امام امت‏فرمود:«انقلاب اسلامى ایران،پرتوى از عاشورا و انقلابعظیم الهى آن است.» (3) و فرمود:

«این خون سید الشهدا است كه خونهاى همه ملتهاى اسلامى را به جوش مى‏آورد.» (4) آنچهعاشورا داشت،یك بار ایدئولوژیكى و انگیزه مكتبى براى مبارزه بود.این محتوادر ذهن رهبرانقلاب و در دل پیروان او شكل گرفت و نهضت را پدید آورد و پس ازپیروزى هم هشت‏سالدفاع خونین از انقلاب را اداره و تغذیه كرد.فرهنگ عاشورا والهام از اسوه‏هاى كربلایى،حتىدر وصیت نامه‏ها،پیشانى‏بندها،شعارها،سرودها،نوحه‏ها،تابلوهاى جبهه،رمز عملیات،مجالسختم شهدا متجلى بود.وقتى فرماندهى‏مى‏گفت:«ما یك بار حسین را در كربلا تنها گذاشتیم وچهارده قرن،تحقیر و تازیانه وتوهین و شكنجه چشیدیم،هرگز مبادا این بار حسین‏«ع‏»را تنهابگذاریم‏» (5) این عمق تاثیرعاشورا را در دفاع مقدس ما نشان مى‏دهد.

رزمندگان اسلام،به عشق حسین‏«ع‏»در جبهه‏ها تشنه جان مى‏دادند،انتظار و امیدحضور اباعبد الله‏«ع‏»را بر بالین خود داشتند.آنچه به پیشانى بندها یا پشت لباسهاى رزم‏خودمى‏نوشتند،پیوند جبهه و كربلا را مى‏رساند،از قبیل:مسافر كربلا،زائر كربلا،یازیارت یاشهادت،هیهات منا الذله،یا قمر بنى هاشم،یا ثار الله،یا حسین شهید،یا سیدالشهدا،عاشقانكربلا،كل یوم عاشورا،یا ابا عبد الله،لبیك یا حسین و...تابلو نوشته‏هاى‏جاده‏هاى جبهه نیزالهام از فرهنگ عاشورا داشت.غیر از تعبیرات یاد شده كه گاهى درتابلو نوشته‏ها هم دیدهمى‏شد،عباراتى این چنین نیز،گویاى این حقیقت است:هر كه‏دارد هوس كرب و بلا بسم الله،اگر خسته جانى بگو یا حسین،وعده‏گاه حزب الله صحن‏ابا عبد الله،رزمندگان تا كربلا راهىنمانده،راه قدس از كربلا مى‏گذرد،پیش به سوى حرم‏حسینى،بسیجى مسافر جاده‏هاى پرپیچ و خم كربلا و...دهها جمله دیگر نامگذارى برخى از عملیات نیز با الهام از نهضتعاشورا بود.عملیات محرم،مسلم بن‏عقیل،عاشورا،ثار الله،كربلاى 1 تا 10 و...از این نمونه‏هاست.رمز عملیات نیز گاهى ازاسامى مبارك حماسه‏سازان كربلا بود كه رزمندگان،شورىعاشورایى پدید مى‏آورد،همچون:یا حسین فرماندهى،یا ابا الفضل العباس،یا زینب،یا ابا عبدالله الحسین،همین كه‏رزمندگان خود را در مسیر اهداف عاشورا مى‏دیدند،شور مى‏گرفتند وهمین كه‏خانواده‏هاى آنان به جبهه حسینى سرباز مى‏فرستادند،صبور و مقاوم مى‏شدند،شهیدان‏جبهه‏ها را مسافران بازگشته از كربلا مى‏دانستند(این گل پرپر از كجا آمده؟از سفركرب وبلا آمده)و عزیمت به جبهه را حركت به سوى حرم حسینى مى‏دیدند(گرفته‏ایم جانبه‏كف و به كربلا مى‏رویم،پیش به سوى حرم حسینى)جانبازان بى دست را،اقتدا كنندگان‏بهقمر بنى هاشم مى‏دانستند و مادران و خواهران و دختران شهدا را درس آموخته اززینب وسكینه‏«ع‏»مى‏یافتند و مادر چند شهید را به‏«ام البنین‏»تشبیه مى‏كردند و درحمایت ازرهبرى انقلاب و اطاعت فرمان جهاد او،شعار«ما اهل كوفه نیستیم حسین تنهابماند»سرمى‏دادند.شبهاى حمله،با نوحه خوانى و سینه زنى و عزادارى براى امام‏حسین‏«ع‏»روحیهمى‏گرفتند.

در آن سالها،عزیمت به جبهه،پاسخ به نداى‏«هل من ناصر»حسین زمان بود وجبهه‏هاى غربو جنوب كشور،«كربلاى ایران‏»محسوب مى‏شد و شهدایى كه به‏عاشوراییان تاریخ مى‏پیوستند،سیراب شدگان از فرات عشق و علقمه یقین بودند و حتى‏«مفقود الاثر»ها،گمشدگانىدر«حریم كربلا»تلقى مى‏شدند.این باورها و برداشتها بود كه‏به امت ما آرامش و اطمینانمى‏بخشید و رزمندگان را براى رفتن به جبهه،بى‏تاب‏مى‏ساخت.انقلاب اسلامى ایران و دفاعمقدس،در اهداف،انگیزه‏ها،شیوه مبارزه،روشهاى دفاع،روحیه مردم،شهادت طلبى و صبر،الهام گرفته از عاشوراست،تا پایان نیزبه این فرهنگ وفادار مى‏ماند.

و اكنون پس از گذشت سه دهه از انقلاب شكوهمند ایران اسلامی، ندای «هل من ناصر» حسین در تمامی جهان طنین انداز شده است و مردم خسته از ظلم حكام ظالم با شعار «هیهات منا الذله‏» به پا خواسته اند و اینگونه با الهام از انقلاب حسینی ایران اسلامی و با تاسی به پیام عالمانه مقام معظم رهبری ( مدظله العالی )، جهان را برای ظهور مولایمان امام زمان (عج) آماده نموده اند و اكنون تو ای مسلمان به پا خواسته بدان كه ان الله مع الصابرین؛ پس در راهت صبر پیشه كن و از هیاهوی غربیان نترس كه وعده خدا حق است و در آن هیچ خلافی رخ نخواهد داد.

به امید پیوند بیداری اسلامی با ظهور مصلح جهانی.

پی نوشتها:

1- صحیفه نور،ج 17،ص 60.

2- همان،ج 16،ص 219.

3- همان،ج 18،ص 12.

4- همان،ج 15،ص 204.

5- چكیده مقالات كنگره امام خمینى و فرهنگ عاشورا،ص 104.

سوال: آیا امام حسین(ع) می‎ دانست شهید می ‎شود؟ اگر چنین است، چرا با پای خویش به سوی قتلگاه رفت؟ ( سید محمّدصادق موحّد ابطحی )

پاسخ: بر اساس احادیث و روایات شیعی علم امام(ع) موهبتی الهی است و نه اكتسابی؛ بدین صورت كه هرگاه هر چه را بخواهد بداند، می‎داند. خداوند متعال می‎فرماید:

عالم الغیب فلا یظهر علی غیبه احداً الّا من ارتضی من رسولٍ (1)

این آیه نشان می‎دهد كه اختصاص علم غیب به خداوند به این معنی است كه غیب را مستقلاً و از پیش خود ـ با لذات ـ  كسی جز خدا نمی‎داند، ولی ممكن است پیامبر با رضایت پروردگار متعال، بداند و نیز ممكن است دیگر انسان‎ها به تعلیم پیامبران از آن آگاهی یابند.

نكته‎ی قابل توجه، این است كه علم موهبتی یاد شده تخلف ناپذیر می‎باشد، زیرا علم ثبت شده در لوح محفوظ آگاهی به چیزی است كه قضای حتمی خداوند بدان تعلق گرفته است.

مرحوم علامه طباطبایی (ره) ـ صاحب تفسیر المیزان در ـ این باره می‎گوید: سیدالشهدا(ع) به عقیده شیعه‎ی امامیه سومین جانشین از جانشینان پیامبر اكرم(ص) و صاحب ولایت كلیّه می‎باشد. علم امام(ع) به اعیان خارجیه و حوادث و وقایع ـ طبق آن چه از ادلّه نقلیه و براهین عقلیه بر می‎آید ـ  دو قسم است؛ قسم اول: امام(ع) در هر شرایطی ـ به اذن خداوندی ـ  به حقایق جهان هستی آگاه است، اعمّ از آن‎ها كه تحت حس قرار دارند یا آن‎ها كه از دایره‎ی حس بیرون می‎باشند؛ مانند موجودات آسمانی و حوادث گذشته و وقایع آینده؛ قسم دوم: علم عادی است. پیامبر(ص)، به نصّ قرآن كریم و همچنین امام(ع) بشری است مانند سایر افراد و اعمالی كه در  مسیر زندگی انجام می‎دهد، مانند اعمال سایر افراد، در مجرای اختیار و براساس علم عادی است و آنچه را شایسته می‎بیند انجام می‎دهد (2)

لازمه‎ی قسم اول این است كه هیچ گونه تكلیفی بر متعلق این گونه علم از آن جهت كه حتمی‎الوقوع است، تعلق نمی‎گیرد و نیز قصد و طلبی از انسان با آن ارتباط پیدا نمی‎كند؛ زیرا تكلیف همواره از راه امكان، به فعل تعلق می‎گیرد و لازمه‎ی امكان هم اختیاری بودن فعل و ترك است و متعلق علم امام از جهت  ضروری الوقوع و متعلق قضای حتمی بودن آن،  محال است مورد تكلیف قرار گیرد؛ پس علم به قضای حتمی در زندگی عملی انسان تأثیر ندارد و تكلیف‎آور نیست. این شخص با علم به خطر، زندگی عادی خود را ادامه می‎دهد اگر چه به خطر منتهی خواهد شد و مشمول آیه‎ی:

و لا تلقوا بایدیكم الی التهلكة. (3)

نیست؛ زیرا در تهلكه واقع شده است نه این كه خود را به هلاكت انداخته باشد. شایان ذكر است كه این آیه از آیات مربوط به جهاد است؛ زیرا از پیش از آن كه می‎فرماید:

وأنقفوافی سبیل الله و لا تلقوا بایدیكم الی التهلكة.

این گونه فهمیده می‎شود كه اگر اموالتان را در راه  جهاد، انفاق نكنید پس همانا دشمن بر شما مستولی می‎گردد و شما را به هلاكت می‎رساند. روایتی در این زمینه از براء بن عازب نقل شده است كه در یكی از جنگ‎ها مردی از مهاجرین بر صف دشمن حمله كرد، مردم فریاد زدند كه خودش را به هلاكت انداخت و به كشتن داد و آیه‎ی مذكور را قرائت كردند سپس ابوایوب انصاری گفت: من از شما  به این آیه عالم‎تر هستم، همانا این آیه در شأن ما انصار نازل شده است كه پیامبر(ص) را همراهی، و وقتی اسلام قوّت گرفت و اهلش زیاد شد، به سوی اهل و اموال خودمان برگشتیم و خودمان را به هلاكت افكندیم و منظور از هلاكت، ترك جهاد است(4)

آری متعلق قضای حتمی و مشیّت قاطعه‎ی حق تعالی، مورد رضا به قضاست؛ چنان كه سیدالشهدا(ع) در آخرین ساعات زندگی خود، در میان خاك و خون می‎فرمود: «ای خدا بر قضا و حكم تو صبر پیشه می‎كنم، ای فریادرس كسی كه جز تو فریادرسی ندارد.» (5) همچنین در خطبه‎ای كه به هنگام بیرون آمدن از مكه ایراد فرمود، آمده است:

رضی الله رضانا اهل البیت.

آنچه باید بدان توجه داشت این است كه علم قطعی امام به حوادث تغییرناپذیر، مستلزم جبر نیست؛ چرا كه در جهان هستی كه مخلوق الهی است، چیزی جز با مشیّت الهی و اذن خداوندی به وجود نمی‎آید و مشیّت خداوندی به افعال اختیاری انسانی، از راه اراده و اختیار تعلق گرفته؛ مثلاً خداوند خواسته است كه انسان فعلی، را با اختیار و اراده انجام دهد. بدیهی است كه تحقق این فعل با این اوصاف، لازم و قطعی خواهد بود و با این همه، اختیاری هم هست؛ زیرا اگر اختیاری نباشد اراده‎ی خداوند از مرادش تخلف می‎كند

و ما تشاؤون الّا ان یشاء الله رب العالمین(6)

بنابراین می‎توان گفت: امام(ع) می‎دانست كه تلاش در برابر قضای حتمی سودی ندارد؛ چنان كه خداوند در كلام خود در سوره‎ی آل عمران در برابر آن‎ها كه در جنگ احد گفته بودند: اگر یاران كشته شده پیش ما بودند، نمی‎مردند. می‎فرماید: «بگو اگر در خانه‎هایتان نیز بودید كسانی كه برایشان قتل نوشته شده بود به سوی آرامگاه‎های خود بیرون می‎آمدند.»(7)

 اما درباره‎ی قسم دوم از علم امام: این نوع علم امام تكلیف آور است، بر خلاف قسم اول از علم امام(ع) كه علم غیبی است و تكلیف آور نیست. امام حسین(ع) از جهت عادی خود نیز به شهادت خود و یارانش آگاهی داشت؛ بنابر ادله‎ای كه در پی خواهد آمد، ولی از این جهت كه اسلام در خطر بود، ملاحظه و ترسی از كشته شدن نداشت و اهداف بلند و عالی آن حضرت بود كه در این راه او را از انجام هر كاری برای اسلام باز نمی‎داشت.

مدارك و مصادر معتبر تاریخی دلالت دارند كه امام از شهادت خود و به دست نیامدن پیروزی نظامی، علم و آگاهی داشت و می‎دانست كه شرایط تأسیس حكومت اسلامی فراهم نیست؛ پس هدف آن حضرت از قیام، اساساً اعلان بطلان حكومت یزید، احیاء دین، رفع شبهات و انحرافات فكری و نجات نظام حكومت اسلامی و دفع ضربات كشنده‎ی حكومت یزید، از دین بود. اینك برخی از فقرات كلام سیدالشهدا(ع) را كه بر علم ایشان دلالت دارد، بیان می‎كنیم:

1. به عبدالله بن زبیر در مكه می‎فرمود: به خدا سوگند اگر من در هر پناهگاهی باشم، مرا بیرون می‎آورند، تا مقصود خود را انجام دهند. به خدا سوگند! در تعدّی و ستم بر من از حد بگذرند؛ چنان‎كه یهود در مورد شنبه از حد گذشتند (8) (و احترام روز شنبه را از بین بردند.)

2. امام حسین(ع) می‎فرمود:

والله لا یدعونی حتی یستخرجوا هذه العلقة من جوفی فاذا فعلوا سلط الله علیهم من یذلهم حتی یكونوا اذلّ من فرام الامة (والفرام خرقة تجعلها المرأة فی قلبها اذا حاضت) (9)

به خدا سوگند! مرا رها نمی‎كنند تا خون قلبم را بیرون آورند؛ پس وقتی چنین كردند، خداوند كسی را از آنان بر آن‎ها مسلط سازد كه آن‎ها را ذلیل كند آن قدر كه از خرقه‎ی زنان هم خوارتر گردند. و مانند این، شواهد بسیار است كه برای جلوگیری از اطاله‎ی كلام به همین مختصر اكتفا می‎كنیم.

اما هدف امام حسین(ع) را با توجه به سخنان آن حضرت می‎توان چنین بیان كرد: امر به معروف و نهی از منكر، امام حسین(ع) برای ارائه دادن الگویی برتر و واحد، با توجه به آیه‎ی شریفه‎ی 104 از سوره‎ی آل عمران كه می‎فرماید:

و لتكن منكم امة یدعون الی الخیر و یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنكر و اولئك هم المفلحون

به این حركت نمادین اقدام نمود و این مطلب از كلام خود آن حضرت، در وصیتی كه به محمد‎بن‎حنفیه نگاشته است، به دست می‎آید؛ چرا كه فرمود:

انی لم اخرج اشراً و لا بطراً و لا مفسداً و لا ظالماً … انما خرجت لطلب الاصلاح فی امة جدی محمد(ص) ارید أن آمر بالمعروف و أنهی عن المنكر و اسیر بسیرة جدی و ابی علی بن ابی طالب… (10)

من از روی خودخواهی و سرمستی و گردنكشی و فساد و ظلم خارج نشده‎ام و جز این نیست كه خارج شدم برای اصلاح در امت جدّم رسول خدا(ص) و اراده دارم كه امر به معروف و نهی از منكر كنم و مطابق سیره‎ی جدم(ص) و پدرم، علی بن ابی طالب(ع)، رفتار نمایم.

آری به راستی حضرت حسین بن علی(ع) از خطری كه متوجه دین شده بود، آگاه بود؛ از این رو در همان آغاز كار كه مروان در مدینه به آن حضرت توصیه كرد كه با یزید بیعت كند و به اصطلاح او، محترمانه و با آسایش خاطر زندگی نماید، فرمود:

انا لله و انا الیه راجعون و علی الاسلام السلام اذ قد بلیت الامة براع مثل یزید؛ (11)

همانا ما از خداییم و به سوی او باز می‎گردیم؛ باید با اسلام وداع كرد؛ زیرا امت به شبانی مثل یزید مبتلا شده است. دلایل فراوان دیگری نیز وجود دارد كه حضرت سیدالشهدا(ع) اهدافی الهی و دور ازهوای نفس را جستجو می‎كرد و در راه رسیدن به این اهداف، جان گران‎قدر خویش و یارانش را فدا كرد.

در پایان توضیح این نكته را لازم می‎دانیم كه قیام امام حسین(ع) صرفاً یك قیام نظامی نبود، بلكه یك قیام سیاسی بود كه تبعات نظامی نیز در برداشت؛ چرا كه امام حسین(ع)  بنابر شواهد تاریخی؛ به تجهیز و تهیه سپاه جنگی، ادوات و نفرات اقدام نكرد.

پی نوشتها:

1- دانای نهان است. و كسی را بر غیب خود آگاه نمی‎كند جز پیامبری كه از او خشنود باشد»، سورة جن، آیة 26.

2- چهره‌ی درخشان حسین بن علی(ع)، علی ربانی خلخالی، ص 134 ـ 140، انتشارات مكتب الحسین(ع)، چاپ 6، سال 1379 ش، قم.

3- بقره، 195.

4- تفسیر كبیر، فخر رازی، ج 5، ص 150، مكتبة الاعلام الاسلامی، قم، و مقدمه لهوف سید ابن طاووس.

5- «صبراً علی قضائك یا رب لا اله سواك یا غیاث المستغیثین مالی رب سواك و لا معبود غیرك، صبراً علی حلمك یا غیاث من لا غیاث ‎له» مقتل الحسین(ع)، ص 283، سید عبد الرزاق مقرم، دارالكتاب بیروت.

6- تكویر، 29.

7- آل عمران، 145، «قل لو كنتم فی بیوتكم لبرز الذین كتب علیهم  القتال الی مضاجعهم».

8- «وایم الله لو كنت فی جحر هامّة من هذه الهوام لاستخرجونی حتی یقضوا بی حاجتهم و الله لیعتدن علیّ كما اعتدت الیهود فی السبت»، الكامل فی التاریخ،  ج 4، ص 39، ابن اثیر، نشر دار صادر، دار بیروت،  سال 1385 هـ ق.

9- الارشاد، شیخ مفید، ج 2، ص 78 ، انتشارات علمیه اسلامیه، مترجم، سید هاشم رسولی محلاتی.

10- بحارالانوار، تهران، ج 44، ص 329.

11- مثیرالاحزان، ابن نما، تحقیق و نشر مدرسه الامام المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، قم، سال 1406 هـ ق، محقق سید محمد باقر موحد ابطحی.

منبع: كتاب تحقیقی در نهضت عاشورا